ارتباطات بین‌فرهنگی

جهان بینی ما نه تنها آنچه را که به عنوان یک مسئله برای مطالعه جالب است را شکل می‌دهد، بلکه روشی را که برای بررسی مسئله مورد نیاز است، بیان می‌کند. تحقیقات در مورد ارتباطات بین‌فرهنگی عمدتاً با استفاده از 3 رویکرد علمی-اجتماعی، تفسیری و انتقادی انجام می‌شود که هر یک از رویدادها منعکس کننده مفروضات مختلف فلسفی در مورد جهان و نحوه شناخت آن است. این روش‌ها بینش قابل توجهی درباره انواع پدیده‌های بین‌فرهنگی ارائه داده است اما استفاده از رویکرد مشارکتی، به تعبیری قدرت را به شرکت‌کنندگان در فرایند تحقیق می‌سپارد. به طور کلی روش مبتنی بر مشارکت امکان ایجاد ارتباط جانبی بین شرکت‌کنندگان را فراهم می‌کند، فضایی برای گفت‌وگو ایجاد می‌کند، بر نیازهای مردم تمرکز می‌کند، توانمندسازی جمعی را میسر کرده و محتوای خاص فرهنگی را ارائه می‌دهد. درصورتی که روش‌های غیرمشارکتی امکان برقراری ارتباط عمودی و از بالا به پایین را دارند، بر تغییر رفتار فردی تمرکز می‌کنند، اهداف محققان مهم‌تر از نیازهای جامعه است و اطلاعات فرهنگی عمومی ارائه می‌شود (Oetzel & Pantmudra & Raopartner، 2016).

امروزه از یک سو دانش جهانی دائماً در حال نوآوری است و از سوی دیگر، عموم مردم خود منبع توانمندی از تجارب و اطلاعات به شمار می‌روند. یافتن روشی برای تركیب «دانش جهانی» و «اطلاعات بومی و مردمی» می‌تواند به شكل‌گیری الگوهایی از توسعه پایدار كمک كند و به این سبب توجه به راهبردها و راهكارهای تازه در زمینه ارتباطات و توسعه، اهمیت و اولویت بیشتری یافته است(خانیکی & کاووسی، 1391: 137).

در الگوی روش‌ها یا اقدام‌پژوهی مشارکتی کار محقق کمک به افراد مورد مطالعه (معمولاً گروه‌های محروم) است تا به طور مؤثری به نفع آنان عمل کند. آزمودنی‌های محروم مسائل خود را مطرح می‌کنند، آرزوی‌های خود را بیان می‌دارند و در طراحی تحقیقی که به آنان کمک می‌کند تا اهداف خود را تحقق بخشند، بر محقق سبقت می‌گیرند. چیزی که به طور ضمنی در این روش وجود دارد این است که تحقیق نه تنها به منزله وسیله تولید شناخت بلکه به منزله ابزاری برای آموزش و توسعه آگاهی و نیز بسیج برای عمل است. طرفداران این روش دسترسی به اطلاعات را با قدرت یکسان می‌دانند و می‌گویند که این قدرت در دست طبقه مسلط، جنسیت، قومیت و ملت است. هنگامی که مردم خود را به منزله پژوهشگر می‌بینند، به طور خودانگیخته قدرت و شناخت را باز می‌‌یابند. لازم به ذکر است که در این رویکرد مردمان مورد مطالعه نظارت بر هدف و روال کار تحقیق را برعهده می‌گیرند و محقق دیگر نقش برتر را نسبت به کسانی که مورد مطالعه قرار می‌دهد، ندارد(بَبی، 1391: 677).

در این نوع روش و ارتباطات، هنگامی كه هدف مشتركی در سطح اجتماع مد نظر است، به جای تلاش برای متقاعدسازی و اطلاع‌رسانی یکسویه به شهروندان برای تغییر رفتار آن‌ها، بر تبادل اطلاعات میان نقش‌آفرینان و كنشگران گوناگون، اعم از گروه‌های فعال اجتماعی، مسئولان محلی و منطقه‌ای، نهادهای غیردولتی، دولت و سایر نهادها تأكید می‌شود تا از آن میان برای حل مسئله مشترک، راه‌های جدیدی پیدا شود. به این ترتیب، فعالیت توسعه‌ای به شناسایی نیازها و در نتیجه مشاركت، افزایش دانش و امكانات و توانمندی‌های شهروندان جامعه می‌انجامد. به طور خلاصه، بررسی ارتباطات مشاركتی ثابت می‌كند كه گفت‌وگو اساس پیشبرد توسعه است و ارتباطات مشاركتی به شكل دادن این گفت‌وگو كمک می‌كند، زیرا فرض بر این است كه مشاركت فعال و آگاهانه ذی‌نفعان، عامل اصلی موفقیت فعالیت‌های توسعه‌ای است و بدون تغییر در ذی‌نفعان، توسعه میسر نمی‌شود(خانیکی، کاووسی، 1391: 148).

بحث مشارکت فراگرد توانمندی است یعنی این که شخص باید درک و کنترل نسبت به نیروهای اجتماعی، سیاسی و اقتصادی پیدا نماید. این فرایند در یک چرخه دائمی عمل-تحقیق-عمل به صورت جمعی شکل می‌گیرد که همه شرکت‌کنندگان در فراگرد آن به تدریج توانمند می‌شوند(کمالی، 1385: 222).

فهمی (۲۰۰۴) در رساله‌اش دو قرائت متفاوت از روش‌ها و پژوهش‌های مشارکتی را معرفی می‌کند. قرائت اول با نام کرت لوین شناخته می‌شود. فهمی دیدگاه‌های لوین را به این شکل خلاصه کرده است: لوین پژوهش مشارکتی را فرایندی می‌شناسد که در آن گروهی با منافع مشترک تصمیم می‌گیرند اوضاعشان را بهبود دهند و مسائل مشترک محیط اجتماعی‌شان را حل و فصل کنند؛ سپس افراد با برگزاری نشست‌هایی در فرایندی مارپیچی و حلزونی فعال می‌شوند؛ وضع موجود را تجزیه و تحلیل می‌کنند؛ برای درک بهتر و شناخت دقیق‌تر موقعیتی که در آن قرار دارند، به جست‌وجوی داده‌های بیشتر می‌روند؛ داده‌ها را طبقه‌بندی و مفهوم‌سازی می‌کنند و برای بهتر شدن اوضاعشان پس از تجزیه و تحلیل موقعیت، دسته جمعی برنامه‌ریزی می‌کنند؛ برنامه را با تقسیم کار به اجرا در می‌آورند، نتایج را ارزیابی می‌کنند و در صورت ضرورت دوباره فرایند را از سر می‌گیرند(فهمی، ۲۰۰۴: ۱۵ نقل شده در زندرضوی و قراری، 1393: 87).

فهمی تأکید می‌کند که این مجموعه فرایندها نه تنها به حل مشکل کمک می‌کند، بلکه نوعی دانش انتقادی جدید تولید می‌کند که خاص آن موقعیت است. در اینجا مشارکت‌کنندگان در پژوهش نقش به طور فزاینده مهمی را در تعیین ضرورت انجام پژوهش و جهت دهی به فرایند آن برعهده دارند. فهمی توضیح می‌دهد که قرائت دوم از پژوهش‌های مشارکتی با نام پائلو فریره شناخته می‌شود. فریره بر مسئله قدرت و نحوه توزیع آن در هر جامعه فرضی تأکید دارد و پیش فرض اصلی او توزیع قدرت به شکل نامتوازن در جامعه است. او تأکید می‌کند گروه صاحب قدرت در جامعه، تولید دانش را در کنترل دارند و جلوی آگاهی انتقادی و زیر سؤال بردن مبانی قدرت را با روش‌های گوناگون سد می‌کنند و در حقیقت جلوی تولید آگاهی انتقادی و گسترش آن را می‌گیرند. راه حل این وضعیت گفت‌و‌گوی آزادی است که به کمک تسهیل‌کنندگان توانا هدایت شود. در نتیجه دانش تولید شده مناسب برای عمل همراه با آگاهی خواهد بود. پژوهشگران در اینجا کسانی خواهند بود که حقوقشان به دست صاحبان قدرت معلق شده است. در نتیجه دانش تولید شده در چنین وضعیتی که بر گفت‌و‌شنود و بر پایه خرد جمعی استوار است، به راه‌حل‌هایی گرایش دارد که منافع اکثریت فاقد قدرت را بازتاب می‌دهد. در اینجا افراد بیرونی نقش کاتالیزور را ایفا می‌کنند، اما نقش مسلط نخواهند داشت(زندرضوی و قراری، 1393: 88).

روش‌های مشارکتی متفاوتی مانند تئاتر مشارکتی، عکاسی مشارکتی، پژوهش مشارکتی مبتنی بر جامعه، كارگاه‌های آموزشی و بحث‌های گروهی، روش‌های نیمه فرافكن، پژوهش‌های شنیداری، تصاویر و نقاشی‌ها و... وجود دارد.

تئاتر مشارکتی می‌تواند معرفت شناسی متفاوتی از سایر روش‌های تحقیق به محققان ارائه دهد. این نوع نمایش توصیف‌گر مجموعه‌ای از فعالیت‌های تئاتری و روش‌های مشاركتی برای برانگیختن مشاركت و دخالت اعضای حاشیه‌ای جوامع، در فرایند گفت‌وگو است و هدف آن ارتقای آگاهی در مورد مسائل اجتماعی و سیاسی، ایجاد یكپارچگی اجتماعی و ترغیب مشاركت، آگاه سازی و تقویت سازماندهی گروه‌ها و اجتماعات و دادن صدا به گروه‌های خاموش جامعه است. این ابزار با تمایل بشر به یافتن پاسخ پرسش‌ها، حل مشکلات یا بهبود شرایط مرتبط است. مردم با اتكا به دانش و باورهای پیشین خود چیزهای تازه می‌آموزند. همه افراد دارای تجاربی هستند كه حاصل زبان، فرهنگ، ارزش‌ها و تجربه‌های حاصل از آموخته‌های پیشین می‌باشند. یادگیری زمانی رخ می‌دهد كه یادگیرنده برای فراتر رفتن از حدود دانسته‌های پیشین خود تلاش می‌كند و دانسته‌ها را به اشتراک می‌گذارد. بر این اساس، جوامع بومی می‌توانند بر اساس سنن و آیین‌های مذهبی، موسیقی، رقص، طنز و سرگرمی و نظایر آن‌ها، جلوه‌های تازه‌ای از این گونه ارتباطات را بیافرینند(خانیکی، کاووسی، 1391: 148).

این كه تئاتر به منزله ابزاری در تحقیقات و تغییرات اجتماعی به شمار می‌آید به دلیل تشابه عمیق آن با جامعه است. هنگامی كه درباره ساختارهای اجتماعی، به عنوان بخش مكمل آن ساختار، یا گونه‌ای از تعامل و تغییر اجتماعی تحقیق شود، این تشابه و نزدیكی آشكار می‌شود. از آن جا كه آداب و رسوم اجتماعی مبتنی بر یک رشته اعمال منطقی هستند، عنصر تئاتری در آن‌ها برجسته‌تر است. تنها زمانی كه این آداب و رسوم رو به زوال می‌روند، جنبه تئاتریشان محو می‌شود(خانیکی، کاووسی، 1391: 156).

بدیهی است كه تئاتر یک موقعیت و گردهمایی اجتماعی است ولی تئاتر به نوبۀ خود، چارچوب اجتماعی مشخصی را شكل می‌دهد كه بازیگران، بخش‌های مكمل آن هستند. ما به تئاتر می‌رویم تا موقعیت‌های اجتماعی خاصی را كه سركوب شده و یا از میان رفته‌اند از نو تجربه كنیم و خود را از این نابودی‌ها و سركوب رها سازیم. شاید به تئاتر می‌رویم از این رو كه احساسات شدیدی را كه سابقاً برانگیزاننده ما بوده‌اند، از نو زنده كنیم. به زبان دیگر، تئاتر، وقتی از مسائل اجتماعی مایه گرفته باشد، دیدگاهی بدیع در اختیارمان می‌گذارد(خانیکی، کاووسی، 1391: 157).

كارگاه‌های آموزشی و بحث‌های گروهی نوع دیگری از روش مشارکتی است که از اساتید و مردمان فعال در حوزه مورد نظر استفاده می‌شود.

تحقیقات مشارکتی مبتنی بر جامعه (CBPR) نوعی از پژوهش علمی است که بر نیازهای اجتماعی استوار است. به عبارت دیگر، نتایج تحقیق باید پاسخگوی نیازهای جامعه باشد و راه حلی برای مشکلات در جامعه ارائه کند. هدف اصلی این نوع پژوهش این است که افراد جامعه طی این فرآیند به طور سیستماتیک توانمند شوند و قدرت تجزیه و تحلیل و ارائه راه حل برای مشکلات خود را پیدا کنند. این پژوهش با هدایت کردن موضوعات پژوهش و منابع سایر بخش‌ها در جهت نیازهای جامعه، موجب برقراری عدالت و کاربردی کردن نتایج پژوهش می‌شود.

تحقیق مشارکتی درصدد ایجاد تعادل قدرت و روابط از طریق تسهیل ارتباط بین اعضای جامعه می‌باشد. از این طریق اطمینان حاصل می‌شود که موضوع تحقیق برگرفته از دغدغه اصلی جامعه محور است. فواید دیگر این نوع پژوهش، ارتقای کاربرد داده‌های پژوهش توسط شرکای پژوهش، دور هم آوردن شرکای مختلف دارای دانش، مهارت، تخصص برای حل مشکلات پیچیده جامعه، افزایش احساس مالکیت و مسئولیت نسبت به پژوهش، افزایش کیفیت، اعتبار و حساسیت داده‌ها از طریق در نظر گرفتن دانش محلی مشارکت‌کنندگان، کم کردن بی‌اعتمادی جامعه نسبت به مورد سوءاستفاده قرار گرفتن در پژوهش و تغییر نگرش و کسب احترام از طریق تبدیل شدن از نمونه پژوهش به شریک پژوهش است.

گذشته از جامعه محور بودن، این نوع پژوهش مشارکتی نیز هست؛ به این معنی که افراد ذی‌نفع در جامعه به طور فعال در فرآیند پژوهش اعم از تعیین موضوع، شناسایی نیازها، طراحی مطالعه، اجرا، تحلیل و انتشار نتایج وارد می‌شوند. شرکت‌کنندگان در زمینه‌های مورد نیاز آموزش می‌بینند و خود هدایتگر فرآیند پژوهش برای شناسایی و رفع علل زیر بنایی مشکلات سلامت در جامعه می‌شوند. بدین ترتیب قدرت تصمیم‌گیری از پژوهش‌گر به مردم واگذار می‌شود. هر برنامه توسعه که به این روش طراحی و اجرا شود، بدون شک بیشترین مقبولیت را در میان افراد جامعه خواهد داشت و احتمال نهادینه شدن و موفقیت آن در دراز مدت افزایش خواهد یافت(سایت مرکز پژوهش‌های سلامت مبتنی بر مشارکت جامعه).

روش‌های نیمه‌فرافكن: روش‌های نیمه‌فرافكن، برای مشاركت‌كنندگان انگیزه‌ای را ایجاد می‌كند كه نظرات، تصورات و ادراكات خود را ابراز كنند. در سال‌های اخیر انواع بازی‌ها، شبیه سازی‌ها و فعالیت‌های دیگر برای انطباق با موقعیت‌های مختلف به كار گرفته شده است. این‌ها شامل نمایش عروسكی، ایفای نقش‌ها، داستان، تكمیل تصویر جملات، فعالیت‌های همراه با رأی‌گیری، ساخت تصویر و پوستر می‌باشند(فرشادگوهر و بیگدلی،1380 نقل شده در سایت نگاه املش).

پژوهش‌های شنیداری: در این بررسی پژوهشگران با گوش دادن به گفت‌وگوی مردم و نحوه صحبت آن‌ها در مورد كارهای روزانه خویش، مسائل مورد توجه را شناسایی می‌كنند. یافته‌های پژوهش شنیداری باید به جامعه مورد نظر معرفی شده و توسط آن جامعه مورد بحث و گفت‌وگو قرار گیرد(فرشادگوهر و بیگدلی،1380 نقل شده در سایت نگاه املش).

نقاشی‌ مشارکتی: نقاشی‌ها و تصاویر را می‌توان به گروهی از مردم یا به افراد مستقل نشان داد تا آن‌ها در مورد زندگی اجتماعی پاسخ‌هایی را ارائه دهند. هم چنین می‌توان از گروه‌ها و افراد مستقلاً درخواست كرد كه مواردی را كه امكان تحلیل آن از جانب خودشان یا پژوهشگران وجود دارد، به تصویر بكشد. نقاشی كردن تنش‌ها را از بین می‌برد، مردم را سرگرم می‌كند و علایق آن‌ها را آشكار می‌سازد(فرشادگوهر و بیگدلی،1380 نقل شده در سایت نگاه املش).

عکاسی مشارکتی نیز به شرکت‌کنندگان قدرت می‌دهد تا از طریق عکس داستان‌های خود را شکل دهند. به عبارت دیگر افراد برای به تصویر کشیدن واقعیت خود عکاسی می‌کنند و محقق در چنین شرایطی دوربین را در اختیار شرکت‌کنندگان قرار می‌دهد. این روش زمانی بهترین عملکرد را دارد که به شرکت‌کنندگان دستورالعمل کلی داده شده و آزادی عمل داشته باشند(Oetzel & Pantmudra & Raopartner، 2016).

در پایان بیان این نکته ضروری به نظر می‌‎رسد که مرحله نخست هر فعالیت توسعه‌ای، ارتباطات است و این ارتباط در تمام فرایند فعالیت‌های مشارکتی به طور پایدار وجود دارد. در واقع بدون برقراری تعامل اجتماعی اساسی بین كارگزاران توسعه و مردم از طریق پیام‌های ارتباطی، نمی‌توان به شیوه‌ای معنادار به توسعه پرداخت. تجربه برنامه‌های توسعه در دهه‌های پیشین نشان داده است كه در بسیاری از موارد ارتباطات به شیوه عمودی، بالا به پایین و غیرمشاركتی برقرار می‌شد. مردم برای مشاركت در فرایندهایی كه احساس كنند جزئی از آن نیستند، انگیزه ندارند. نكته نهایی این است كه برای كامل شدن و اثرگذار بودن ارتباط، باید آن را به شیوه‌ای برقرار كرد كه دوطرفه، تعاملی و مشاركتی باشد و برای شكل‌گیری این نوع ارتباطات، لازم است كه ارتباط میان خود اعضای اجتماع مورد نظر شكل بگیرد و مخاطبان خود نیز كنشگر و نقش‌آفرین باشند. روش‌های مشارکتی می‌توانند از مرز زبان و موانع فرهنگی عبور كند(خانیکی، کاووسی، 1391: 165).

منابع

خانیکی، هادی & کاووسی، لیدا، (1391). «تئاتر برای توسعه به مثابه رسانه: فرایند شکل گیری و ویژگی های ارتباطی»، علوم اجتماعی، دوره نوزدهم، شماره 59: 167-136.

زندرضوی، سیامک & قراری، فریما، (1393). «پژوهش عملی مشارکتی به منزلۀ رویکرد آموزشی توانمندساز»، مطالعات اجتماعی ایران، دوره هشتم، شماره 2: 102-74.

کمالی، محمدباقر، (1385). «تحقیقات مشارکتی: رهیافت‌ها، تجربیات و پیشنهادها»، فصلنامه روستا و توسعه، سال نهم، شماره 4: 247-217.

روش تحقیق عملی مشارکتی (سایت نگاه املش) برگرفته در تاریخ 7 خرداد 1400 از yun.ir/0wl6hc

سایت مرکز پژوهشهای سلامت مبتنی بر مشارکت جامعه برگرفته در تاریخ 7 خرداد 1400 از yun.ir/mc6z9c

John Oetzel & Saumya PantMudra & Nagesh RaoPartner, (2016). “Methods for Intercultural Communication Research”.

مشخصات فیلم:

عنوان فیلم: تصادف

سال ساخت : 2004

ژانر: درام / ماجراجویی

کارگردان: پل هگیس

نویسنده: پل هگیس و رابرت مورسکو

موسیقی: مارک ایشام

فیلم‌بردار: جی مایکل مورو

تدوین: هیوز وینبورن

بازیگران: ساندرا بولاک، دان چیدل، مت دیلون، جنیفر اسپوزیتو، ویلیام فیچنر، برندن فریزر، ترنس هاوارد، لوداکریس، تانیدا نیوتون، رایان فیلیپ، لارنس تیت، کیث دیوید، مایکل پنیا، شان طوب، بهار سومخ، لرتا دیواین، تونی دنزا.

* این فیلم در سال 2005 برنده 3 جایزه اسکار از جمله بهترین فیلم شد.

خلاصه فیلم:

داستان فیلم جریان زندگی افرادی با قومیت و نژاد و رنگ مختلفی است که در لس آنجلس قرن 21 زندگی می‌کنند که پس از 36 ساعت، یک تصادف زندگی این افراد را مانند پازل به یکدیگر متصل می‌کند؛ یک خانم خانه‌دار اهل برنتوود و همسرش که دادستان منطقه است، یک فرد ایرانی که مالک فروشگاهی ایرانی ا‌ست، یک کارگردان تلویزیونی سیاه‌پوست آمریکایی به همراه همسرش، یک کلیدساز مکزیکی، دو ربایندۀ ماشین، یک پلیس تازه‌کار و یک زوج میانسال کره‌ای و... .افرادی که در ابتدا کاملاً به یکدیگر بی‌ربط هستند اما به مرور ارتباط این افراد روشن می‌شود. پیش از شروع تیتراژ فیلم، ما صحنه تصادفی را می‌بینیم که به نوعی انتهای داستان است. این فیلم تقابل بین فرهنگ‌ها، اقوام و نژادهای مختلف را در قالب درگیری‌ها و اختلافات بین سیاه پوستان و سفید پوستان آمریکا و همچنین سایر اقوام مهاجر از جمله آسیایی در برخورد با آمریکایی‌ها و... را به خوبی نشان می‌دهد.

نام این فیلم CRASH یا تصادف است اما شاید خالی از لطف نباشد که آن را «تصادم» به معنی به هم واکوفتن و برخورد کردن بنامیم؛ چرا که هدف این فیلم نمایش یک صحنه فیزیکی تصادف نیست، بلکه تصادف و به هم واکوفته شدن افرادی با فرهنگ‌ها و رنگ‌ها و نژادهای مختلف است که بنا بر خرده داستان‌ها و اتفاقاتی در طول فیلم، با یکدیگر ارتباط برقرار کرده و دائماً در مقابل یکدیگر با مواضع مختلفی قرار می‌گیرند، گاهی قوی، گاهی ضعیف، گاهی حمایت‌گر و گاهی سرکوب‌گر. دیالوگ ابتدایی فیلم به تنهایی نمایی از افکار و ارتباط بین فرهنگ‌های مختلف را در جامعه هدف به خوبی نشان می‌دهد:

«میدونی! مسئله تماس و ارتباطه! توی هر شهری که پا بذاری، تا با هرکسی برخورد کنی، سریع باهات رفیق می‌شه، ولی تو لس آنجلس هیچکس باهات تماس و ارتباطی نداره و همیشه پشت یک قوطی فلزی و شیشه‌ای نشستیم! اینقدر به اون تماس و ارتباط نیاز داریم که به هم دیگه می‌کوبیم تا ببینیم این تماس چه حسی داره!»

شاید به‌هم‌کوبیدن و تصادف از زبان کارگردان روی دیگر نیاز شدید این انسان‌های دور از هم است؛ انسان‌هایی بیگانه با دیگران اما محتاج ارتباط با یکدیگر! . پیام فیلم به ظاهر تصادف است، اما آنچه که پس از پایان فیلم درک می‌کنم، دنیایی ناامن برای افراد مهاجر و غیربومی در کشور مقصد است، و این ناامنی حاصل برخورد فرهنگ‌های مختلف و متفاوت در آنجا است. البته این ناامنی برخوردها به خودی خود وجود ندارد، بلکه زاییدۀ تقابل و ناآشنایی است! فیلم به خوبی نشان می‌دهد که خلاءهای ارتباطی و برساخت‌های ایجاد شده توسط جامعه و در اثر نبود ارتباط، منجر به خشمی عمیق نسبت به یکدیگر می‌شود. اما به خوبی در انتهای فیم می‌بینم که در صورت شکل‌گیری ارتباط بین فرهنگی و از بین رفتن خلاءهای درک شده، حمایت از یکدیگر صورت می‌گیرد و بدون هیچ تفاوت فرهنگی ارتباط برقرار می‌شود.

در یکی از صحنه‌های ابتدایی فیلم زن کره‌ای در صحنه تصادف مخاطبش را «مکزیکی» خطاب کرده و این گونه او را تحقیر می‌کند. اما درست در همان لحظه و در طرف دیگر، زن مکزیکی مخاطبش را بخاطر تلفظ اشتباه break چندین بار مسخره می‌کند. این صحنه به خوبی نشان می‌دهد که دعوا تماماً ناشی از تفاوت‌های فرهنگی و ملیتی است. نبود ارتباط مؤثر بین فرهنگ‌ها، یکی از مهم‌ترین موانع هم‌افزایی فرهنگی است. امروزه ارتباط بین فرهنگ‌ها را می‌توان در بیشتر روابط اجتماعی جوامع متنوع مشاهده كرد. ارتباط بین فرهنگی مؤثر، یکی از مؤلفه‌های تأثیرگذار در تحقق هم‌‌افزایی فرهنگی است، اما در صورت نبود موفقیت در برقراری ارتباط مؤثر و مطلوب، نه تنها هم‌‌افزایی بین فرهنگ‌ها محقق نمی‌شود، بلکه این ارتباط، به واگرایی بین فرهنگ‌ها منتهی خواهد شد. تبعیض، پیش‌داوری، کلیشه‌گرایی و تعصب فرهنگی، دیدگاه قوم‌مدارانه و یک جانبه‌نگر، بی‌اطلاعی از تفاوت‌های موجود بین‌فرهنگ‌ها و نادیده گرفتن تنوع فرهنگی و فقدان گفت‌وگو عواملی هستند که مانع برقراری ارتباط صحیح بین فرهنگ‌ها می‌شوند(کاوسی، مرادی، قیومی، 1394: 256).

فیلم CRASH داستان بیگانگی انسان‌ها با خود و دیگران و در نهایت، داستان بازگشتی عمیق و انسانی به خود و به دیگران است. جایی که دو مرد سیاه پوست در یک ماشین قرار دارند و جمله «تو مایۀ ننگ منی... تو مایۀ ننگ خودتی» بیان می‌شود که به خوبی هم نگاهی انسانی و درست به مسئله‌ تبعیض نژادی علیه سیاهان را مطرح می‌کند و هم به طور پنهان از «خودی» می‌گوید که عمل دزدی، انگار بی‌احترامی به این خود است. یا در صحنه نجات جان یک زن توسط همان مأموری که در ابتدای فیلم قصد تجاوز به او را داشته، حیرت و بازگشت به خود و انسانیت را مشاهده می‌کنیم. فیلم CRASH انسان‌ها و بازگشتشان به خود و نگاه دیگری به خود را به خوبی نشان می‌دهد.

نظریه «خود آیينه‌سان» از چارلز هورتن کولی بی‌ربط به موضوع فیلم نیست. منظور از این نظریه همان ظرفيتی است که انسان دارد تا خود خویش را به گونه‌ای بنگرد که هر پدیده اجتماعی دیگر را می‌بيند. مفهوم خود آیينه‌سان کولی را مي‌توان به سه بخش تقسيم کرد: نخست، این تصور که در ذهن دیگران چگونه ظاهر می‌شویم؛ دوم این تصور که آن‌ها درباره ظاهر ما چه قضاوتی می‌توانند داشته باشند؛ سوم، در نتيجه تصوری که از قضاوت دیگران درباره خود داریم، احساسی از غرور یا سرافکندگی را درباره خود خویش مي‌پرورانيم. اینکه بدانیم دیگران درباره ما چه فکری دارند، شناخت بیرونی از هویت به ما می‌دهد. گاهی منظور از «فهم دیگری» مواضع تعمدی ما در قبال شخص دیگر یا مقصود تجربه‌های ذهنی خود طرف مقابل است(جمشیدیها، هلالی، پارسانیا، 1391: 22). در صحنه‌های متعددی از فیلم، به چگونگی رفتار با سیاه پوستان یا سفیدپوستان و دیدگاه‌های رایج نسبت به یکدیگر و هویت افراد اشاره می‌شود.

به طور خلاصه «برخورد و چالش نژادهای مختلف با یکدیگر» و «درگیری‌ها و اختلافات درون‌نژادی در برخورد با مسئله نژادپرستی» در فیلم CRASH دیده می‌شود. درسراسر فیلم رابطه سوژه با طرف مقابل براساس «خود-دیگری» تنظیم شده است. انسان از خود بیگانه امروز که به جای تقویت روابط و شناخت خود و دیگر اقوام و فرهنگ‌ها فقط دچار نوعی نگرانی و قضاوت از برخورد با دیگران است و همین تفکرات نژادپرستانه بهانه‌ای است برای دور شدن اقوام مختلف از یکدیگر و حقیر شمرده شدن یک قومیت از نظر دیگری. مهاجرت، تفاوت فرهنگی، قوم‌گرایی، نژادپرستی، آشفتگی، ناامیدی، ترس، سرخوردگی، کلیشه‌سازی و تبعیض، از جمله صفاتی هستند که در این فیلم به تصویر کشیده شده است.

همچنین بنابر نظریه برخورد تمدن‌ها از هانتینگتون تمدن بالاترین گروه‌بندی فرهنگی و گسترده‌ترین سطح هویتی انسان است. به تعبیر او منبع بنیادین و غالب کشمکش در جهان جدید، نه ایدئولوژیک و اقتصادی، بلکه تعارض فرهنگی و تمدنی بر مبنای هویت فرهنگی و تمدنی است. همچنین او معتقد است که از این پس امور و رویدادهای جهانی در نتیجه کنش و برخورد هفت یا هشت تمدن بزرگ غربی، اسلامی، کنفوسیوسی، ژاپنی، هندو، اسلاو، ارتدکس آمریکای لاتین و آفریقا شکل خواهد گرفت(عیسی زاده و شرف الدین، 1395: 43). در این فیلم نیز تلاش شده تا شخصیت‌های داستان در قالب شهروندان یک شهر نماینده‌ای از مردم سراسر جهان با فرهنگ‌های مختلف باشند که درگیر تضاد و تصادم شده‌اند که البته عمده این تصادم ریشه در کلیشه‌هایی دارد که افراد از نژادهای مختلف در ذهن خود جای داده یا برساخت شده توسط جوامع هستند. که تمامی این کلیشه‌ها و صفات به مرور درفیلم برطرف می‌شود.

منبع

جمشیدیها، غلامرضا & هلالی، فاطمه & پارسانیا، حمید، (1391). «ارزیابی و گونه شناسی دیدگاه شرق شناسان همدل با دانش اجتماعی مسلمانان»، الگوی پیشرفت اسلامی و ایرانی، سال اول، شماره 2: 67-9.

عیسی زاده، عباس & شرف الدین، سیدحسین، (1395). «نظریه برخورد تمدن‌ها، چهارچوب مفهومی درک اسلام هراسی»، غرب شناسی بنیادی، سال هفتم، شماره 2: 62-37.

مرادی، علیرضا & کاوسی، اسماعیل & قیومی، عباسعلی، (1394). «طراحی الگوی هم‌افزایی فرهنگی در ایران»، مرکز ملی مطالعات جهانی شدن، سال ششم، شماره 15: 271-225.

جهان و جامعه کنونی دائماً در حال گذار و تغییر و تحول است که شرایط و عوامل گوناگونی در این دگرگونی‌ها نقش دارند. مقولاتی چون جهانی شدن، گسترش تکنولوژی‌های نوین ارتباطی، گسترش شهرنشینی و حمل و نقل، افزایش مهاجرت و... افراد را با دنیای جدیدی روبه‌رو می‌کنند. با پایان یافتن جنگ جهانی دوم مفاهیم گوناگون جدیدی مطرح شد که یکی از آن مفاهیم، جهانی شدن بود. جهانی شدن به عنوان یک واژه مهم در اواسط دهه 1980 وارد محافل آکادمیک شد(رابرتسون، 1380: 36 نقل شده در عاملی و مولایی، 1388: 5). جهانی شدن در مفهوم جدید خود معلول «صنعت جهانی ارتباطات» است و به عنوان یک روند ارتباطی که موجب «ارتباطات هم‌زمان» و «ظهور فضای واحد ارتباطی» شده، پدیده نوینی محسوب می‌شود(عاملی، 1383: 24 نقل شده در عاملی و مولایی، 1388: 5). در این میان ارتباطات بین‌فرهنگی هم با تأثیرپذیری از این فضا دچار تغییر و تحول شده است.

تغییرات حاصل از پدیده جهانی شدن صرفاً به ابعاد اقتصادی و سیاسی محدود نمی‌شود، بلكه از نظر فرهنگی نیز موجب تلاش‌هایی برای همسان‌سازی ارزش‌ها و بینش‌های اجتماعی و ایجاد فضایی فارغ از مرزها شده است(نورائی، 1392: 137). بدیهی است كه اقتضای زندگی فرهنگ‌های مختلف در كنار یكدیگر، به معنی تعامل میان این فرهنگ‌هاست. در واقع هویت فرهنگی یك گروه را می‌توان فقط از راه روابط آن با گروه‌های دیگر درك كرد. از این رو این مواجهه نه تنها خطرآفرین نیست، بلكه متقابلاً می‌تواند به غنای فرهنگی و ارتباطات بین‌فرهنگی بینجامد. خطر عمده زمانی است كه این رابطه، بر اثر ایجاد فرصت‌های نابرابر، به انتقال یك‌سویه و تحمیل یكی بر دیگری تبدیل شود؛ یعنی خطری كه با فرایند جهانی شدن پیش خواهد آمد(نورائی، 1392: 138).

درخصوص مفهوم هویت تعاریف متعددی وجود دارد. گافمن اعتقاد دارد که هویت تلاش انسان برای بروز تمایز نسبت به دیگران است، در حالی که به رفتار خود شکل می‌دهد(ریترز، 1382: 93 نقل شده در باقری دولت آبادی و زارعیان جهرمی، 1393: 154). همچنین کاستلز هویت را سرچشمه معنا و تجربه برای مردم می‌داند. او باور دارد که هویت، فرایند معناسازی براساس یک ویژگی فرهنگی یا مجموعه به هم پیوسته‌ای از ویژگی‌های فرهنگی است که بر دیگر منابع معنایی اولویت داده می‌شود و برای هر طبقه خاص یا برای هر گروه ممکن است چندین هویت وجود داشته باشد(کاستلز، 1380: 25 نقل شده در باقری دولت آبادی و زارعیان جهرمی، 1393: 154). البته لازم به ذکر است که به گفته آنتونی اسمیت هویت امری موقعیتی است(بروجردی علوی و صدیق یزدچی، 1396: 95).

هویت شامل سه سطح فردی، جمعی و ملی می‌باشد و هویت ملی به تعبیری فراگیرتر، بالاترین و مشروع‌ترین سطح هویت است(جنکینز، 1381: 5 نقل شده در بایبوردی و کریمیان، 1393: 84). هویت ملی، مفهومی بسیار کلیدی و در حال تحول است که نقشی اساسی در شکل‌گیری رفتار و موضع‌گیری سیاسی مردم و دولتمردان و از آن طریق، کل یک کشور دارد(امینیان و تیمورپور، 1391: 64). لازم به ذکر است که هویت ملی ابعاد گوناگونی مانند ابعاد اجتماعی، تاریخی، جغرافیایی، سیاسی، دینی، فرهنگی و زبانی دارد(بایبوردی و کریمیان، 1393: 85). در یک تعریف نهایی می‌توان گفت هویت ملی، مجموعه‌ای از گرایش‌ها و نگرش‌های مثبت نسبت به عوامل، عناصر و الگوهای هویت‌بخش و یکپارچه کننده در سطح هر کشور به عنوان یک واحد سیاسی است و اساس هویت ملی، احساس تعلق و تعهد به واحد اجتماع ملی است که بیشتر در قلمرو مرزهای ملی معنا پیدا می‌کند(میرمحمدی، 1385: 26 نقل شده در بایبوردی و کریمیان، 1393: 85).

تفاوت‌ها و تنوع فرهنگی و هویتی در كثیری از جوامع، واقعیتی پذیرفته شده است. این واقعیت به عنوان یكی از پیچیدگی‌ها و غموض اداره جوامع چندفرهنگی محسوب می‌شود چرا كه مهم‌ترین حوزة سیاست‌گذاری و تصمیم‌گیری برای حفظ ثبات، نظم و همبستگی در اینگونه جوامع، تنظیم روابط میان فرهنگ‌ها و هویت‌های موجود در جامعه است. اهمیت این نكته از آنجاست كه در كشورهای مختلف فرهنگ ذاتاً عرصه كنش و واكنش همسانی‌ها و ناهمسانی‌ها است. چون فرهنگ‌ها ذاتاً در درون خود موجد تفاوت‌ها هستند و انتظار یك شكلی و هم‌شكلی كامل در حوزه فرهنگ نابه‌جا و غیرواقع‌بینانه است(حاجیانی و اخلاقی، 1391: 68).

سیاست‌گذاری «شیوه مشخص شکل دادن به عمل» یا مجموعه اقداماتی هدفمند است که مجموعه‌ای از بازیگران در مواجهه با یک مشکل یا موضوع خاص دنبال می‌کنند. سیاست‌گذاری در سه سطح خرد، فرعی و کلان انجام می‌شود که سیاست‌گذاری هویت ملی در سطح کلان قرار می‌گیرد؛ زیرا سیاست کلان شامل اجتماع به عنوان یک کل می‌شود و موجودیت و منافع عمومی وسیعی را لحاظ می‌کند(کریمی و پارسا، 1398: 9). ارتباطات میان‌فرهنگی به خودی خود با افزایش آگاهی و شناخت ملت‌ها از یکدیگر و رفع سوءتفاهمات احتمالی زمینه را برای مشروعیت تصمیم دولت‌ها به تنش‌زدایی با دیگری فراهم می‌کند(جمشیدی، سلطانی نژاد، بیات، 1394: 39).

سیاست‌های مختلفی برای تقویت هویت ملی وجود دارد از جمله: سیاست چندفرهنگی، جداسازی اجتماعی، شبیه سازی، یکپارچگی، تنش زدایی و گردشگری فرهنگی.

فلسفه وجودی طرح مفهوم چندفرهنگ گرایی به مثابه الگوی سیاست‌گذاری در دولت‌های دارای تنوع فرهنگی و قومی، تأمین و تقویت یکپارچگی اجتماعی و هم‌نوایی ملی است(تقی لو، 1386: 13). براساس گفته تقی لو سیاست چندفرهنگ‌گرایی ضمن پاسخگویی به مطالبات قانونی اقوام و فرهنگ‌ها، سیاستی معقول و راهبردی در زمینه انسجام و هم‌گرایی هویت ملی و از میان بردن چالش‌ها و بحران‌های احتمالی است(تقی لو، 1386: 29).

از سوی دیگر جان پرور، صالح آبادی و مهدیی از سیاست گردشگری فرهنگی به منظور تقویت و همبستگی هویت ملی یاد می‌کنند. به عقیده آنان رشد و گسترش گردشگری از جمله پدیده‌های مهم اواخر قرن بیستم است که با سرعت در قرن جدید ادامه دارد. در این راستا در سطح جهان، هر کشوری برای جذب و ساماندهی فرایند جذب گردشگران خارجی و بدست آوردن درآمد ارزی و جذب گردشگران داخلی برای جلوگیری از خروج ارز از کشور، براساس پتانسیل‌های موجود و ظرفیت‌سازی‌های جدید خود برنامه‌ها و زمینه‌سازی‌های خاصی را انجام می‌دهد. تا بتوانند از درآمد ناشی از صنعت گردشگری که در زمره اشتغال‌زاترین و پر بازده‌ترین فعالیت‌های اقتصادی در جهان است، استفاده کند. همچنین بتواند فرهنگ، اقتدار و هویت خود را به دیگران بشناساند تا بر این اساس زمینه روابط فرهنگی و دیگر روابط را در سطح ملی، فراملی و فروملی فراهم کند و از تنش‌های فرهنگی و عقیدتی احتمالی ناشی بین ملت خود و دیگری بکاهد. در نهایت بتواند براساس زمینه‌سازی‌های ذهنی که برای ملت‌های دیگر از خود و مردم و فرهنگ خود ساخته است در راستای بالا بردن اقتدار ملی و وزن ژئوپلیتیک خود در سطح جهانی و در جهت همبستگی و توسعه هویت ملی کمک گرفت(جان پرور، صالح آبادی و مهدیی، 1398: 26).

همچنین جمشیدی، سلطانی نژاد و بیات از سیاست تنش زدایی به منظور تقویت هویت ملی یاد می‌کنند. به عقیده آنان سیاست تنش زدایی این پیام را با خود به همراه دارد که کشور مزبور به دنبال صلح، دوستی، همکاری و همزیستی مسالمت آمیز با دیگر کشورها است. لذا تنش زدایی و به دنبال آن عادی سازی روابط، می‌تواند تصویری مثبت و مسالمت‌جو از یک کشور به دنیا مخابره کند و در ارتقای جایگاه آن در نظام بین‌الملل مؤثر باشد. تنش زدایی دو روش دارد: تنش زدایی از بالا و تنش زدایی از پایین.

روش اول که می‌توان آن را «تنش زدایی از بالا» نامید، عمدتاً میان رهبران و سیاست‌مداران دو کشور صورت گرفته و با تغییر دیدگاه در میان آن‌ها، رویکرد جدید در قبال «دیگری» به جامعه تسرّی داده می‌شود. در این روش، اهداف و ارزیابی‌های اقتصادی، استراتژیک و سیاسی است که در نهایت دو کشور را به سمت تنش زدایی سوق می‌دهد. در روش دوم که می‌توان آن را «تنش زدایی از پایین» نام نهاد، ابتدا دیدگاه‌های جاری و ساری در جامعه در قبال «دیگری» تغییر یافته و سپس دولت‌های دو کشور را مجبور به پذیرش شرایط جدید می‌کند. در این شیوه، ارتباطات میان فرهنگی کاربرد بیشتری دارد. این شیوه تنش زدایی را می‌توان تنش زدایی میان ملت‌ها و تقویت هویت ملی دانست(جمشیدی، سلطانی نژاد و بیات، 1394: 45-44).

منابع

امینیان، بهادر & تیمورپور، نوشین، (1391). «رسانه، هویت ملی و امنیت ملی؛ با تأکید بر جامعه ایران»، فصلنامه مطالعات راهبردی بسیج، سال پانزدهم، شماره 57: 78-63.

باقری دولت‌آبادی، علی & زارعیان جهرمی، فرج الله، (1392). «تأثیر فضای مجازی بر هویت و همبستگی ملی»، مطالعات راهبردی بسیج، سال شانزدهم، شماره 60: 182-149.

بایبوردی، اسماعیل & کریمیان، علیرضا، (1393). «جهانی شدن فرهنگ و تأثیر آن بر هویت ملی»، پژوهشنامه روابط بین‌الملل، دوره هفتم، شماره 28: 102-77.

بروجردی علوی، مهدخت & صدیق یزدچی، امیرسعید، «تأثیر فضای مجازی بر هویت ملی و قومی در ایران»، مطالعات رسانه‌های نوین، 110-87.

تقی لو، فرامرز، (1386). «تنوع قومی، سیاست چند فرهنگی و الگوی شهروندی»، فصلنامه مطالعات راهبردی، سال دهم، شماره اول: 31-9.

جان پرور، محسن & صالح آبادی، ریحانه، مهدیی، معصومه، (1398). «گردشگری فرهنگی راهبردی جهت تقویت هویت ملی جمهوری اسلامی ایران»، مطالعات کاربردی در علوم اجتماعی و جامعه شناسی، سال دوم، شماره 2: 28-13.

جمشیدی، محمدحسین & سلطانی نژاد، احمد & بیات، جلیل، (1394). «نقش ارتباطات میان فرهنگی در تصمیم کشورها به تنش زدایی»، فصلنامه پژوهش های روابط بین الملل، دوره اول، شماره 22: 57-35.

حاجیانی، ابراهیم & اخلاقی، آزیتا، (1391). «کیفیت روابط میان فرهنگی در جامعه ایران و عوامل مؤثر بر آن»، فصلنامه انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، سال هشتم، شماره 28: 90-67.

عاملی، سعیدرضا & مولایی، حمیده، (1388). «دوجهانی شدن‌ها و حساسیت‌های بین‌فرهنگی، مطالعه موردی روابط بین‌فرهنگی اهل تسنن و تشیع در استان گلستان»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، دوره دوم، شماره 6: 29-1.

کریمی، علی & پارسا، ندا، (1398). «سیاست گذاری هویت ملی و الزامات راهبردی آن برای ایران»، فصلنامه مطالعات ملی، سال بیستم، شماره 1: 20-3.

نورائی، مهرداد، (1392). «ارتباطات رسانه‌ای، فرهنگ و هویت در فرایند جهانی شدن»، جامعه پژوهی فرهنگی، سال چهارم، شماره 3: 151-137

جهان و جامعه کنونی دائماً در حال گذار و تغییر و تحول است که شرایط و عوامل گوناگونی در این دگرگونی‌ها نقش دارند. مقولاتی چون جهانی شدن، گسترش تکنولوژی‌های نوین ارتباطی، گسترش شهرنشینی و حمل و نقل، افزایش مهاجرت و... افراد را با دنیای جدیدی روبه‌رو می‌کنند. با پایان یافتن جنگ جهانی دوم مفاهیم گوناگون جدیدی مطرح شد که یکی از آن مفاهیم، جهانی شدن بود. امروزه جهانی شدن با هر ذهنیتی که از آن داشته باشیم، به واقعیت حیات اجتماعی، اقتصادی و سیاسی تبدیل شده است(نجات‌ پور، پای ‌فرد، موسوی‌نژاد و قاسمی، 1393: 98). برداشت‌ها و تعابیر مختلفی از نظریه جهانی شدن وجود دارد. بیلیس جهانی شدن را فرآیند افزایش ارتباطات بین جوامع تعریف نموده است. این ارتباطات به گونه‌ای است که وقایع و تحولات یک گوشه از جهان به طور فزاینده‌ای بر مردم و جوامع دیگر سوی جهان تأثیر می‌گذارد(بیلیس، 1383 نقل شده در حسین‌پور و علیمردانی، 1395: 117).

وودوارد جهانی شدن را فرآیندی چند بعدی تلقی می‌کند و اجزایی برای آن برمی‌شمارد. از نظر او جهانی شدن ارتباط بین مردم را عمیق‌تر و انتقال و جابه‌جایی اشخاص، کالاها، خدمات و اطلاعات را در سراسر جهان تسریع می‌کند(وودوارد، 1387 نقل شده در حسین‌پور و علیمردانی، 1395: 117). نكته كانونی بسیاری از این تعاریف و قرائت‌ها، تأكید بر حركت جهان به سمت یكپارچگی و كاهش موانع بر سر راه بسط و توسعه ارتباطات میان جوامع مختلف انسانی است؛ بنابراین جهانی شدن، فضا و فرصتی فراهم كرده تا انسان معاصر با گرایش‌های گوناگون بتواند تعاملات و ارتباطات خویش با دیگران را گسترش دهد(رضاپور و نادری، 1393: 57). به عقیده مایک فدرستون جهانی شدن در همه زمینه‌ها بر دو دیدگاه همگن‌سازی و ناهمگن‌سازی استوار است. جهانی شدن نوید همگون‌سازی را می‌دهد؛ یعنی با پذیرش ارزش پاره فرهنگ‌ها و توانایی‌های محلی، جهان را به سوی کثرت گرایی فرهنگی سوق می‌دهد، به این ترتیب زمینه را برای طرح هویت‌های قومی در بستر جهانی فراهم می‌آورد(فدرستون و همکاران، 1995 نقل شده در (نجات‌ پور، پای ‌فرد، موسوی‌نژاد و قاسمی، 1393: 98).

فناوری ارتباطات و وجه مشخص آن، یعنی اینترنت در زمان ما، تحولات بی سابقه‌ای را به دنبال داشته؛ تا آن جا که به وجه غالب جهان معاصر تبدیل شده است. گسترش فزاینده فناوری اطلاعات و ارتباطات، که مانوئل کاستلز از آن به عنوان «جامعه شبکه‌ای» یاد می‌کند، منجر به تحول و دگرگونی در ابعاد مختلف شده که در این میان فرد اهمیت محوری دارد. فناوری‌های نوین ارتباطی و اطلاعاتی موجب می‌شود تا اجتماعات و هویت‌های جدیدی تشکیل شود. در جامعه‌ای که به ارتباطات مبتنی بر صنعت چاپ، تلویزیون و تلفن متکی است، شیوه تولید به گونه‌ای است که هویت‌ها را به صورت عاقل، سودمند و خودبسنده در می‌آورد. اما در جامعه اطلاعاتی، جامعه‌ای که ارتباطات الکترونیک سیطره دارد؛ ذهنیت‌ها و هویت‌های ناپایدار، چندلایه و پراکنده ظهور می‌کند. مارک پاستر در «عصر دوم رسانه‌ها» تأکید می‌کند در دوره جدید که اینترنت و ارتباطات الکترونیک در جامعه سیطره دارد، این اجتماعات مجازی هستند که هویت افراد را می‌سازند. وسایل نوین اطلاعاتی و ارتباطی در اثر تغییراتی که در برداشت‌های بشر امروزی به وجود می‌آورند، هویت‌ها را در وضعیت کاملاً تازه‌ای قرار می‌دهند که متفاوت و حتی مغایر با گذشته است(شفیعی نیا، 1394: 66-65).

درخصوص مفهوم هویت نیز تعاریف متعددی وجود دارد. گافمن اعتقاد دارد که هویت تلاش انسان برای بروز تمایز نسبت به دیگران است، در حالی که به رفتار خود شکل می‌دهد(ریترز، 1382: 93 نقل شده در باقری دولت آبادی و زارعیان جهرمی، 1393: 154). همچنین کاستلز هویت را سرچشمه معنا و تجربه برای مردم می‌داند. او باور دارد که هویت، فرایند معناسازی براساس یک ویژگی فرهنگی یا مجموعه به هم پیوسته‌ای از ویژگی‌های فرهنگی است که بر دیگر منابع معنایی اولویت داده می‌شود و برای هر طبقه خاص یا برای هر گروه ممکن است چندین هویت وجود داشته باشد(کاستلز، 1380: 25 نقل شده در باقری دولت آبادی و زارعیان جهرمی، 1393: 154). البته لازم به ذکر است که به گفته آنتونی اسمیت هویت امری موقعیتی است(بروجردی علوی و صدیق یزدچی، 1396: 95). هویت قومی نیز به دیدگاه‌ها و شیوه‌های عمل فرهنگی که اجتماع معینی از مردم را متمایز می‌کند اطلاق می‌شود. گروههای قومی همواره به وسیله دو مجموعه پویا احاطه میشوند. یک مجموعه نیروهای داخلی است که سبب تثبیت و دوام «ما بودن» میشوند و یک مجموعه نیروهای بیرونی است که سبب تشکیل و تعیین «آن‌ها بودن» می‌شوند. در این معنا همۀ نیروها عناصری که سبب تثبیت و دوام «ما بودن» می‌شوند، جزو عناصر هویت قومی به حساب می‌آیند(شفیعی نیا، 1394: 71).

ظهور تکنولوژی های نوین ارتباطی و فضای مجازی شرایط و ظرفیت های مختلفی را برای توسعه و خودشکوفایی فرد و هویت آن فراهم کرده است. با واسطه اینترنت نوعی نسخه مجازی از اجتماع قومی موجود در جهان بازسازی می‌شود که از این نظر، قومیت‌های مجازی گروه‌هایی جهانی شده‌اند که ریشه در شاخص‌های بومی خویش دارند، با آن درگیرند و از آن سخن می‌گویند اما همه این‌ها در مقیاس جهانی و به واسطه اینترنت رخ می‌دهد. واقعیت نشان می‌دهد که روند جهانی شدن به معنای فراموشی فرهنگ‌های بومی، قومی و منطقه‌ای نیست و حتی موجب تقویت و ظهور چارچوب‌های هویت‌های جمعی غیرملی می‌شود که هویت‌های قومی از مهم‌ترین آن‌هاست(نجات‌ پور، پای ‌فرد، موسوی‌نژاد و قاسمی، 1393: 98). امروزه به واسطه بهره‌گیری و استفاده از ابزارها و سازوکارهای جهانی شدن، قومیت‌هایی که با حوزه تأثیرگذاری محدود که در گذشته قدرت مانور چندانی حتی در پهنه سرزمین و مرزهای ملی یک کشور نداشتند، می‌توانند در فضای جهانی شده کنونی و با استفاده از ابزار آن یعنی فضای مجازی تأثیرگذار باشند(رضاپور و نادری، 1393: 57). به عبارت دیگر شبکه‌های اجتماعی مجازی در سال‌های اخیر توانسته‌اند فراهم کنندة بستری جهت توسعة هویت‌های برساخت شده و حرکت‌های مطالبه جویانة قومی و فراقومی باشند. در حقیقت، به نظر می‌رسد فضای مجازی برای آن دسته از گروه‌های قومی که بنا به هر دلیل، در برابر ساختارهای کلان اجتماعی و هویت‌های ملی بزرگتر همواره احساس محرومیت و درحاشیه ماندگی داشته‌اند، امیدهایی را به دنبال داشته است(فکوهی و عیاری، 1388 نقل شده در نادری و روستاخیز، 1396: 131).  

پیشرفت تکنولوژی با افزایش آگاهی اقلیت‌ها در قبال تمایزات خود با سایر گروه‌ها، آگاهی فرهنگی آنان را افزایش داده است. فرد نسبت به گروه‌های قومی وابسته به خود و هم چنین نسبت به کسانی که با او هویت مشترکی دارند، آگاهی بیشتری می‌یابد. ارتباطات نه تنها در تحرك اجتماعی و فرایند شکل‌گیری ملت بلکه در تقویت آگاهی قومی نیز نقش پرنفوذی ایفا می‌کند(شفیعی نیا، 1394: 75). استفاده از شبكه‌های مجازی توسط اقوام مختلف، فواصل زمانی و مكانی را از میان آن‌ها برداشته است و این امكان را فراهم نموده تا آن‌ها بتوانند علاقه‌مندی‌ها، افكار، فرهنگ، سنت‌ها و فعالیت‌های خودشان را با دیگر اقوام به اشتراك بگذارند و دیگران هم در این افكار و فعالیت‌ها سهیم شوند و تعامل قابل توجهی بین آن‌ها ایجاد شود. ارتباط بیشتر این اقوام در شبكه‌های اجتماعی آن‌ها را به سمت همیاری، همكاری و همدلی بیشتر با هدف بهبود زندگی اجتماعی سوق می‌دهد(خبرگزاری ایرنا).

منابع

باقری دولت‌آبادی، علی & زارعیان جهرمی، فرج الله، (1392). «تأثیر فضای مجازی بر هویت و همبستگی ملی»، مطالعات راهبردی بسیج، سال شانزدهم، شماره 60: 182-149.

بروجردی علوی، مهدخت & صدیق یزدچی، امیرسعید، «تأثیر فضای مجازی بر هویت ملی و قومی در ایران»، مطالعات رسانه‌های نوین، 110-87.

جلیلی، حبیب‌اله، «هم افزایی اقوام و وحدت ملی در بستر فضای مجازی» برگرفته در تاریخ 11 اردیبهشت 1400 www.irna.ir/news/82865284/

حسین‌پور طولازدهی، شهره & علیمردانی، اکرم، (1395). «نقش جهانی شدن، اینترنت و تأثیر آن بر هویت ملی»، فصلنامه دانش انتظامی البرز، سال چهارم، شماره 13: 137-115.

رضاپور قوشچی، محمد & نادری، محمود، (1393). «جهانی شدن و تكثرگرایی قومی در ایران، چالش‌ها و فرصت‌ها»، مطالعات راهبردی جهانی شدن، سال پنجم، شماره 14: 91-55.

شفیعی نیا، عباس، (1394). «پیامد‌های شبکه‌های اجتماعی مجازی (مطالعه موردی هویت ملی و هویت قومی کردها)»، پژوهش‌های سیاسی، دوره پنجم، شماره 2: 86-63.

نادری، احمد & روستاخیز، بهروز، « فضای مجازی و پویش‌های هویت قومی(مورد مطالعه: روشنفکران و فعالین مدنی بلوچ)»، رسانه، دوره دوازدهم، شماره 2: 152-130.

نجات‌‌پور، مجید & پای ‌فرد، کیانوش & موسوی‌نژاد، سیدمجتبی & قاسمی، سیداصغر، (1393). «فضای مجازی و تعامل هویت‌های خرد ملی-جهانی»، مهندسی فرهنگی، سال هشتم، شماره 80: 116-97.

انسان از دیرباز برای رسیدن به اهداف و خواسته‌ها و برطرف کردن نیازها با دیگران، با روش‌های خاص خودش ارتباط برقرار کرده(کلامی و غیرکلامی) و به عبارتی، برقراری ارتباط جزو ذات انسان‌ها است. مسئلۀ ارتباطات بين‌فرهنگی از دهه 1960 مورد توجه نظريه‌پردازان مختلف قرار گرفته است(گوردهام،1999: 193 نقل شده در عاملی و محمدخانی، 1387: 44). ارتباط بين‌فرهنگی، ارتباط بين آن دسته از مردم است كه ادراكات فرهنگی و سيستم‌های نمادينشان به اندازه كافی مجزا هستند تا رويداد ارتباطی را تغيير دهند. عبارت بين‌فرهنگی مكرراً زمانی كه به ارتباط بين مردم با فرهنگ‌های مختلف اشاره می‌شود، به كار می‌رود.(سماور و ديگران، نقل شده در کاظمی نجف‌آبادی، عقیلی و دلاور، 1397: 211). ادوارد تی هال، مردم‌شناس آمریکایی نیز معتقد است که ارتباطات بين‌فرهنگی می‌تواند شامل ارتباطات غیرکلامی هم باشد که در سطح غیرآگاهانه تبادل اطلاعات رخ می‌دهد. ارتباطات بین‌فرهنگی به طور کلی تفاوت را می‌پذیرد و آن را قضاوت‌پذیر نمی‌شمارد و بر مدیریت کردن تفاوت‌ها تأکید می‌کند(راجرز و هارت و مایک، 2002: 9 نقل شده در عاملی و محمدخانی، 1387: 42).

در جهان کنونی که سرعت تغییرات بسیار بالاست، بحث جهانی شدن و مقوله رسانه‌ها چنان با یکدیگر پیوند خورده‌اند که تصور تجربه کردن جهانی شدن بدون رسانه‌ها و به ویژه شبکه‌های اجتماعی مجازی، محال به نظر می‌رسد(رحمان زاده، 1389: 51). جهانی شدن به عنوان یک واژه مهم در اواسط دهه 1980 وارد محافل آکادمیک شد(رابرتسون، 1380: 36 نقل شده در عاملی و مولایی، 1388: 5). جهانی شدن در مفهوم جدید خود معلول «صنعت جهانی ارتباطات» است و به عنوان یک روند ارتباطی که موجب «ارتباطات هم‌زمان» و «ظهور فضای واحد ارتباطی» شده، پدیده نوینی محسوب می‌شود(عاملی، 1383: 24 نقل شده در عاملی و مولایی، 1388: 5). در این میان ارتباطات بین‌فرهنگی هم با تأثیرپذیری از این فضا دچار تغییر و تحول شده و به عبارتی ارتباطات بین‌فرهنگی را می‌توان در بستر دو فضایی شدن جهان (قبل و بعد از ظهور فضای مجازی) تقسیم کرد.

پارادایم دوجهانی شدن‌ها ناظر بر توسعه فضای اجتماعی جدید از جهان فیزیکی به جهان مجازی و به تبع از جامعه صرفاً فیزیکی به جامعه مجازی است. با توسعه فضای اجتماعی، ظرفیت جدیدی به جهان واقعی (جهان اول) اضافه شده که از آن به «جهان مجازی» (جهان دوم) تعبیر می‌شود. در واقع در درون این دو جهان که مانند دوقلوهای به هم چسبیده در تعامل با یکدیگر هستند و استمرار حیات اجتماعی آن‌ها بدون دیگری ممکن نیست، دو واقعیت در جریان است که یکی «واقعیت طبیعی» و دیگری «واقعیت مجازی» است(عاملی و مولایی، 1388: 5). فناوری با ایجاد توسعه در دو زمینه از تلاش‌های انسان، یعنی سیستم‌های حمل‌ونقل و نظام‌های ارتباطی موجب تسریع ارتباطات بین‌فرهنگی شده است. انجام سفرهایی که در گذشته، مدت زمان زیادی به طول می‌انجامید، در حال حاضر طی چند ساعت انجام می‌شود. با افزایش امکان سهولت حرکت احتمالاً با سرعت بیشتری با فرهنگ‌های جدید و متنوع روبه‌رو خواهیم شد. نظام‌های ارتباطی جدید و پیشرفته نیز موجب بهبود و تسهیل در تعامل فرهنگی شده‌اند. ماهواره‌های ارتباطی، وسایل انتقال پیچیدۀ تلویزیونی و شبکه‌های تنظیم و اتصال دیجیتال، اکنون امکان استفاده از اطلاعات و نظریه‌ها را در یک زمان برای مردم سراسر جهان فراهم می‌آورند(سامووار، 1379: 29-28 نقل شده در عاملی و مولایی، 1388: 8).

براساس نظریه حساسیت‌های بین‌فرهنگی، زمانی که ارتباطات افراد توسعه پیدا کند، حساسیت‌های بین‌فرهنگی کاهش پیدا می‌کند. در دوره کنونی با تغییر شرایط ارتباطی جهانی که در آن زندگی می‌کنیم، روابط اعضای گروه‌های مختلف فرهنگی شکل جدیدی به خود گرفته و در سایه دو جهانی شدن‌ها، تغییر و تحول یافته است. از یک طرف توسعه صنعت حمل ونقل در دنیای واقعی و محیط فیزیکی، پتانسیل عظیمی را در اختیار افراد قرار داده تا بر محدودیت‌های زمانی و مکانی ارتباط غلبه کنند. از طرف دیگر توسعۀ هم‌زمان وسایل ارتباط جمعی و صنعت ارتباطات، آگاهی فزاینده از سایر گروه‌ها را آسان نموده و به این ترتیب ارتباطات توسعه یافته‌تری را در دنیای فیزیکی و مجازی ایجاد کرده است. این شرایط جدید، زمینه گفت‌وگوهای فراقومی، فراملی، فرانژادی و فرادینی متعددی را ایجاد کرده که منجر به فهم ارزش‌ها، باورها و آداب و رسوم دیگر گروه‌ها می‌شود(عاملی و مولایی، 1388: 27).

بنابراين هر چقدر كه بيشتر در فضای مجازی قرار می‌گيريم و وارد اين فضا می‌شويم، طبيعتاً ارتباطات و فرهنگ ما تحت تأثير ارتباطات و فرهنگ ملت‌های ديگر قرار می‌گيرد و اين ارتباطات بين‌فرهنگی نيز می‌تواند بر نوع و چگونگی استفاده از فضای مجازی و شبكه‌های اجتماعی اثرگذار باشد. از طرف دیگر، می‌توان گفت که اين فضا و شبكه‌ها باعث شده است تا فرهنگ، هويت و سبک زندگی به ديگر فرهنگ‌ها و متقابلاً برعكس شناسانده شده و برخی سوءبرداشت‌های بين‌فرهنگی نیز برداشته شود. همچنین از طريق اين شبكه‌ها می‌توان به گسترش ارتباطات بين‌فرهنگی اقدام كرد و تأثيرات مثبتی را در جهت رشد و توسعه ملی ایجاد کرد، البته با مديريت و نظارت و در كنار آموزش افراد، می‌توان قدم مثبتی برداشت و از آسيب‌های احتمالی در اين فضا جلوگيری كرد(نجف آبادی، عقیلی و دلاور، 1397: 214).

منابع

رحمان زاده، سیدعلی، (1389). «کارکرد شبکه های اجتماعی مجازی در عصر جهانی شدن»، مطالعات راهبردی جهانی شدن، سال اول، شماره 1: 78-49.

عاملی، سعیدرضا & محمدخانی، نجمه، (1387). «ارتباطات بین فرهنگی و گفتمان حقوقی، آموزشی و رسانه‌ای ایرانی»، فصلنامه‌ تحقیقات فرهنگی، سال اول، شماره 4: 78-41.

عاملی، سعیدرضا & مولایی، حمیده، (1388). «دوجهانی شدن‌ها و حساسیت‌های بین‌فرهنگی، مطالعه موردی روابط بین‌فرهنگی اهل تسنن و تشیع در استان گلستان»، فصلنامه تحقیقات فرهنگی، دوره دوم، شماره 6: 29-1.

کاظمی نجف‌آبادی، حسنا & عقیلی، سیدوحید & دلاور، علی، (1397). «نقش شبکه های اجتماعی مجازی بر شکل گیری ارتباطات بین فرهنگی»، رسانه و فرهنگ، سال هشتم، شماره 1: 218-199.

جهان و جامعه کنونی دائماً در حال گذار و تغییر و تحول است که شرایط و عوامل گوناگونی در این دگرگونی‌ها نقش دارند. مقولاتی چون جهانی شدن، گسترش تکنولوژی‌های نوین ارتباطی، گسترش شهرنشینی و حمل و نقل، افزایش مهاجرت و... افراد را با دنیای جدیدی روبه‌رو می‌کنند که ارزش‌‌ها، هنجارها، آیین‌ها، فرهنگ و... نیز تحول یافته است. در چنین جامعه‌ای که شرایط ساختارهای اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و... تحول یافته، تغییر و تفاوت در نسل‌ها و هویت‌های اجتماعی افراد نیز دیده می‌شود. با تغییر ساختار اجتماعی و فرهنگی جامعه و توسعۀ استفاده از تکنولوژی‌های ارتباطی نظیر اینترنت و ماهواره به ویژه توسط جوانان در دهه‌های اخیر، نظام اجتماعی دچار چالش‌های جدی در روابط میان نسل‌ها شده است و زمینه مساعدی برای تفاوت و به اعتقاد برخی صاحب نظران تعارض در نظام ارزش‌های جوانان با بزرگسالان به وجود آمده است؛ به گونه‌ای که روابط میان نسل‌ها تحت تأثیر شرایط اجتماعی-فرهنگی جدید قرار گرفته و در آن دگرگونی‌هایی پدید آمده است(احمدی و حامد، 1389: 186).

در تعریف واژه نسل اختلاف نظرهای بسیاری وجود دارد. واژه «نسل» در معنای عام يا از نقطه نظر زيستی و شجره شناختی به معنای يک رستۀ هم دوره كه در يک زمان از يک دنيای مشترک بهره می‌گيرند، اطلاق می‌شود(جاجرمی، 1377: 188 نقل شده در دانش، نصرآبادی و عبداللهی، 1393: 8). فرهنگ وبستر نیز نسل را عبارت از میانگین فاصله سنی بین تولد والدین و فرزندان تعریف می‌کند(احمدی و حامد، 1389: 187).

نسل جدید در شرایط کاملاً متفاوتی از والدین خود زندگی کرده‌ و هویت اجتماعیشان تحت تأثیر الگوهای جهانی شدن شکل گرفته و خودشان نیز در جهان دو فضایی بزرگ شده‌اند. پارادايم «دو جهانی شدن‌ها و دو فضايی شدن‌ها» تلاش می‌کند تا با ارائۀ تصويری پارادايمی، تغيير در واقعيت‌های جهان امروز كه منجر به «دو واقعيتی شدن جهان» شده است را تبيين کند. بر اساس اين پارادايم، «فهم واقعيت‌های فردی و اجتماعی با پارادايم‌های تک جهانی امكان پذير نيست و فهم جهان واقعي منهای درک جهان مجازی و بـرعكس، مطالعۀ جهان مجازی بدون توجه به متغيرهای جهان واقعی، مطالعه و نگاه را گرفتار نوعی خطای فهم می‌كند»(عاملی و اخوان، 1393: 9).

این تغییرات و دگرگونی‌ها به نحوی است که نه تنها میان جوانان و نسل میانسال و بزرگسال تفاوت یا حتی شکاف ایجاد می‌کند، بلکه میان خود جوانان که گروهی یکپارچه به نظر می‌رسند، تفاوت نسلی ایجاد می‌کند. مفهوم تفاوت نسل‌ها راهی برای فهم تفاوت‌هایی است که میان خود جوانان به عنوان یک گروه به ظاهر یکدست به کار می‌آید(کوثری، 1387: 70-69). نسل جدید را با توجه به مدل الگوی تیپ‌های اجتماعی در دوره دو فضایی شدن جهان، می‌توان نسل Z تلقی کرد.

نسل Z نسلی است که به صورت کاملاً متفاوت از دیگران و در دوره دو فضایی شدن جهان رشد کرده است. همان طور که مدل الگوی تیپ‌های اجتماعی در دوره دو فضایی شدن جهان نشان می‌دهد، نسل Z را می‌توانیم در چهار گروه «نسل گرم»، «نسل ریسک»، «نسل تردید» و «نسل سرد» دسته بندی کنیم. در ابتدا، پس از پرداختن به نسل Z، به هر کدام از این نسل‌ها که ویژگی‌های خاص خود را دارند، می‌پردازم:

نسل Z مصرف کنندگان فعال و قهاری هستند که ارتباطات اجتماعی بسیاری دارند. یک دوره طولانی استفاده از تکنولوژی‌های نوین ارتباطی نظیر DVD، شبکه جهانی وب، تلفن همراه و... دارند و می‌توان آنان را «دیجیتال زاده» نامید. این نسل در دنیایی بزرگ شده‌اند که برابری گسترده‌ای برای دو جنس در محل کار و خانه وجود دارد. خانواده آنها از نسلهای قبلیشان کوچکتر است. نسل Z سرشار از فعالیتهای ساخت یافته و برنامه ریزی شده است. اعضای این نسل وجدان قوی اجتماعی و اخلاق کاری قوی دارند، اگرچه که برخی به عکس آن معتقدند و نسل Z را ضداجتماعی می‌دانند(کوثری، 1387: 74-73). اشاعه روزافزون کالاهای فرهنگی جهانی(رمان، فیلم، برنامه های تلویزیون ماهواره ای، اینترنت، موسیقی، وبلاگ، سایتهای اینترنتی و تلفن همراه) این نسل را کاملاً در ارتباطی تنگاتنگ با قرهنگ جهانی جوانان قرار داده است(کوثری، 1387: 76).

نسل Z در جهان دو فضایی بزرگ شده است و این نسل با نسل‌های زمان قبل از اینترنت و هوش مصنوعی تفاوت‌های بسیار جدی دارد. یکی از تفاوت‌های آن که ممکن است بسیاری از مواقع به صورت پرخاشگرانه بروز پیدا کند، استقلال طلبی و احساس ذی حق بودن و مطالبه گرا بودن است(سایت شورای عالی انقلاب فرهنگی).

علاوه بر نسل Z با چهار گروه «نسل گرم»، «نسل ریسک»، «نسل تردید» و «نسل سرد» نیز روبه‌رو هستیم. نسل گرم از ایمان و عمل اجتماعی صالح و روحیه امیدوار، مقاوم و شخصیت انقلابی و جهادی برخوردار است و به اموری که با آن زندگی می‌کند، باور قلبی دارد. نسل سرد بی تمایل، درون گرا و بی علاقه به فعالیت‌های اجتماعی است و روحیه ایمانی و عمل اجتماعی او کم رنگ است. در عین حال ظرفیت خفته بسیار زیادی دارد که در صورت بیدار شدن، وارد دنیای جدیدی از کار و تلاش می‌شود. گروه نسلی ریسک پذیر، فعال است و مخاطره‌گرا، از روحیه ریسک پذیری و پرخاشگری و ناآرامی برخوردار بوده و روحیه ایمانی و عمل اجتماعی او کم رنگ است. نسل تردید هم دچار هویت چندرگه و دورگه است. اقدامات او سرد و در عین حال همراه با شک و تردید است. ایمان از یک نقطه کم سو و کم رنگی شروع می‌شود و به نقطه‌ای پررونق و عمیقی ختم می‌شود. ما در نسل سرد نباید ایمان را صفر تلقی کنیم و بستگی به هنر جامعه قرآنی دارد که بتواند ایمان را احیاء کند(سایت شورای عالی انقلاب فرهنگی).

چه بخواهیم چه نخواهیم، الگوهای نسل جدید تغییر کرده است. بهتر است این تغییر الگو را به مثابه فرصتی برای برقراری ارتباط مناسب با این نسل و سیاست‌گذاری دقیق و درست بدانیم. به دلیل تغییراتی که در نتیجه جهانی شدن و گسترش فناوری‌های نوین ارتباطی و اطلاعاتی به وجود آمده، دامنه مقاومت فرهنگی نسل جدید نیز تغییر کرده است. از این رو وضعیت جوانان امروز بسیار پیچیده و متفاوت‌تر از دهه‌های گذشته بوده و به همین دلیل لحاظ کردن این پیچیدگی در سیاست‌گذاری‌های فرهنگی بسیار ضروری به نظر می‌رسد(کوثری، 1387: 79).   

نسل جوان و نوجوان در هر جامعه‌ای، ذخیره اجتماعی و اقتصادی آن جامعه و تعیین‌کنندگان سرنوشت آینده آن به شمار می‌روند. بدیهی است؛ موضوعی با این درجه از اهمیت نیازمند توجه خاص، شناخت درست و برنامه‌ریزی دقیق دارد و عدم توجه به آن‌ها به معنی از دست دادن فرصت‌ها، سرمایه ملی، روبرو شدن با مشکلات اجتماعی و اقتصادی بیشتر و در نتیجه توسعه نیافتگی خواهد بود(جمعه پور، 1383: 92).

منابع

احمدی، یعقوب & حامد، بیتا، (1390). «سنجش وضعیت تفاوت نسل‌ها در ابژه‌های فرهنگی، اجتماعی(مطالعه موردی: شهر کرمانشاه)»، جامعه‌شناسی کاربردی، سال بیست و دوم، شماره 2: 208-185.

جمعه‌پور، محمود، (1383). «رویکردهای مختلف در سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی اوقات فراغت جوانان»، مطالعات جهانگردی، دوره دوم، شماره 6: 94-77.

دانش، پروانه & ذاکری نصرآبادی، زهرا & عبداللهی، عظیمه سادات، (1393). «تحلیل جامعه‌شناختی شکاف نسلی در ایران»، جامعه‌پژوهی فرهنگی، سال پنجم، شماره 3: 31-1.

عاملی، سعیدرضا & اخوان، منیژه، (1393). «دو فضایی شدن جهان بازی‌ها و اولویت‌های ارزشی کاربران»، رسانه، سال بیست و پنج، شماره 3: 28-5.

عاملی، سعیدرضا، سایت شورای عالی انقلاب فرهنگی، برگرفته در تاریخ 13 فروردین 1400 yun.ir/obz3x8

کوثری، مسعود، (1387). «نسل‌‌هاي ايكس، واي و زد و سياست‌گذاري فرهنگي در ايران»، راهبرد فرهنگ، دوره اول، شماره 3: 85-65

انسان از دیرباز برای رسیدن به اهداف و خواسته‌ها و برطرف کردن نیازها با دیگران، با روش‌های خاص خودش ارتباط برقرار کرده(کلامی و غیرکلامی) و به عبارتی، برقراری ارتباط جزو ذات انسان‌ها است. مسئلۀ ارتباطات بين‌فرهنگی از دهه 1960 مورد توجه نظريه پردازان مختلف قرار گرفته است(گوردهام،1999: 193 نقل شده در عاملی و محمدخانی، 1387: 44). ارتباطات بين‌فرهنگی متوجه سه قلمرو به هم مرتبط و در عين حال مستقل از يکديگر است که عبارتند از: 1) حساسیت‌های بین‌فرهنگی 2) ذهنیت‌های بین‌فرهنگی 3) روش‌های آموزشی بین‌فرهنگی(عاملی و محمدخانی، 1387: 44). ادوارد تی هال، مردم‌شناس آمریکایی معتقد است که ارتباطات بين‌فرهنگی می‌تواند شامل ارتباطات غیرکلامی نیز باشد که در سطح غیرآگاهانه تبادل اطلاعات رخ می‌دهد. ارتباطات بین‌فرهنگی به طور کلی تفاوت را می‌پذیرد و آن را قضاوت‌پذیر نمی‌شمارد و بر مدیریت کردن تفاوت‌ها تأکید می‌کند(راجرز و هارت و مایک، 2002: 9 نقل شده در عاملی و محمدخانی، 1387: 42). ارتباطات بین‌فردی نیز فرآیندی است که به وسیله آن اطلاعات و احساسات خود را از طریق پیام‌های کلامی و غیرکلامی با دیگران در میان می‌گذاریم(فکور، سایت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی-درمانی زنجان).

حدود چند ماه از زمان شناسایی بیماری کووید-19 از خانواده ویروس کرونا در شهر ووهان چین می‌گذرد(اواخر ماه دسامبر سال 2019) و از زمان آغاز پاندمیک (جهانی) شدن آن نه تنها یکی از بیماری‌های ترسناک عصر حاضر است بلکه پدیده‌ای جدید و بی‌مانند است که بنا بر آمارهای اعلام شده توسط سازمان بهداشت جهانی و شیوع همه گیری آن، تقریباً بر همه ابعاد زندگی ارتباطی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و... افراد تأثیر گذاشته و چالش‌ها و بحران هایی را نیز ایجاد کرده است. رعایت فاصله اجتماعی، استفاده از ماسک، استفاده از مواد ضدعفونی کننده، محدودیت در رفت‌وآمدها، تغییر شغل و حتی بیکاری، ورشکستگی و رکود اقتصادی و... بخشی از این چالش‌ها است. اما مهم است بدانیم که ارتباطات بین فردی و بین فرهنگی در شرایط کرونا چگونه بوده است.

می‌دانیم که ویروس کرونا به راحتی میان انسان‌ها شیوع پیدا می‌کند. به همین دلیل بر روابط میان افراد هم سایه افکنده است. بهتر است بگوییم که ارتباطات میان افراد دچار بحران شده است؛ چرا که افراد به دلیل شیوع سریع آن یا حتی امکان ناقل بودن بدون هیچ علائم خاصی، از یکدیگر دوری می‌کنند تا مبادا به این ویروس مبتلا شوند. همچنین در این شرایط بسیاری از افراد عزیزان خود را از دست داده‌اند و حتی نتوانستند با برگزاری مجالس ختم و خاکسپاری از نظر روحی و عاطفی تخلیه شوند و احساس همدردی نزدیکان با خود را نیز از دست داده‌اند. یکی دیگر از ابعاد منفی این پاندمی، افزایش آمارهای خشونت در میان افراد است. آمار خشونت، تنش و پرخاشگری در دوران قرنطینه خانگی، به دلیل حضور تمام وقت افراد در منزل و ناتوانی در برقراری ارتباط مناسب با یکدیگر بسیار بالا رفته است تا جایی که رسانه ملی شماره تلفن اورژانس اجتماعی را به صورت زیرنویس اطلاع‌رسانی می‌کرد. یکی دیگر از ابعاد منفی این شرایط افزایش استرس، اضطراب و ناامیدی در افراد برای ابتلا شدن خود یا نزدیکان است که منجر به انزوا و کناره گیری از دیگران می‌شود. از سوی دیگر در ابتدای این پاندمی درگیری‌ها و چالش‌هایی میان کاربران ایرانی و چینی خصوصاً در فضای مجازی ایجاد شد و گفتمان «انتقال ویروس کووید-19 از کشور چین» حاکم بود. اما پس از گذشت زمانی، محکوم کردن یکدیگر کم شد و در عین حال کاربران چینی تلاش می‌کردند تا تجربیات خود را در مورد این ویروس به دیگران منتقل کنند. همچنین ورود گردشگران خارجی به کشور و گردشگران ایرانی به کشورهای دیگر و حتی مسافرت‌ها در داخل کشور قطع یا کم شد که خود منجر به کاهش ارتباطات بین فرهنگی شده است.

به طور کلی بیشتر به ابعاد منفی شیوع کرونا توجه شده است. اما شاید بد نباشد که با وجود تمام بحران‌ها و چالش‌های پیش آمده به ابعاد مثبت آن نیز توجه کنیم. کمپین‌ها و پویش‌های مختلفی مانند جمع آوری کمک‌های مالی برای حمایت از افرادی که به دلیل شیوع بیماری کووید-19 شغل خود را از دست داده‌اند، پویش صاحب‌خانه مهربان و عدم دریافت اجاره خانه از افرادی که به دلیل شیوع ویروس کرونا دچار مسائل مالی شده بودند، تولید یا خرید ماسک و توزیع آن در منطق محروم، ارائه مشاوره‌های رایگان و... از جمله جنبه‌های مثبت این شرایط است. همچنین شیوع بیماری کووید-19 حس فداکاری و همکاری را در میان افراد برانگیخت، افراد قدر لحظات با هم بودن را دانستند و به طرق مختلف از طریق فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی با یکدیگر ارتباط برقرار کردند. در واقع فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی در این شرایط(و به طور کلی) به عنوان ناجیِ حلقۀ مفقودۀ ارتباطی ظاهر شدند.

روشندل اربطانی، تهرانی‌فر و خسروی در «تغییر ایستار در ارتباطات بین‌فردی بین‌فرهنگی با وساطت رایانه» در مطالعه موردی انجام شده نتیجه گرفتند که ارتباطات با وساطت رایانه می‌تواند منجر به تغییر ایستار در ارتباطات بین‌فرهنگی شود. در واقع اینترنت با فراهم آوردن مجرایی برای ارتباطات بین‌فردی از راه دور با افرادی از دیگر فرهنگ‌ها کمک می‌کند تا تعاملات اجتماعی برقرار شوند(روشندل اربطانی، تهرانی فر و خسروی، 1391: 153). همچنین عقیلی و پوری در «تأثیر شبکه‌های اجتماعی مجازی بر ارتباطات بین‌فردی کاربران» نتیجه گرفتند که استفاده از شبکه‌های اجتماعی مجازی نه تنها موجب ارتباط بیشتر انسان‌ها می‌شود، بلکه در همبستگی بیشتر میان آن‌ها نیز نقش بسزایی داشته است(عقیلی و پوری،1390: 42). همچنین کاظمی نجف آبادی، عقیلی و دلاور در «نقش شبکه‌های اجتماعی مجازی بر شکل گیری ارتباطات بین‌فرهنگی» به این نتیجه رسیدند که شبکه‌های اجتماعی مجازی ابزاری هستند که ارتباطات بین فرهنگی را توسعه داده و به بالا بردن درک و سازش بین گروه‌های مختلف فرهنگی کمک می‌کنند. در اين فضا به دليل اينكه هر كاربري با فرهنگ خـاص يا ملي خود با كاربران و افراد ملت‌هاي ديگر ارتباط برقرار مي‌كند، طبيعتاً بـا فرستادن يا گرفتن هر پيام اثرگذار، اثرپذير مي‌شود. ارتباطات بين‌فرهنگي در اين فضا معمولاً بـه سمت جذب فرهنگ‌ها يا حداقل اثرپذيري از فرهنگ‌هاي ديگـر شكل مي‌گيرد. از طريق اين شبكه‌ها مي‌توان به توسعه ارتباطات بين‌فرهنگي دست يافت و در كنار آموزش و مديريت صحيح، فرهنگ خود را به جهانيان شناسانده و ارتباطات بهتري با ديگر كشورها برقرار کرد(کاظمی نجف آبادی، عقیلی و دلاور، 1397: 214-213). البته نباید از این نکته هم غافل شویم که شبکه‌های اجتماعی مجازی می‌توانند مانند شمیری دو لبه(در جهت مثبت و منفی) عمل کنند.

در نتیجه می‌توانیم بگوییم که ارتباطات بین‌فرهنگی و بین‌فردی به واسطه فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی تقویت شده و موجب ارتباط و همبستگی بیشتر میان انسان‌ها می‌شوند. همچنین فضای مجازی و شبکه‌های اجتماعی در زمان پاندمی و شیوع ویروس کووید-19، به عنوان ناجیِ حلقۀ مفقودۀ ارتباطات حضوری ظاهر شده و نقش ایفا کردند.

منابع

روشندل‌اربطانی، ط & تهرانی‌فر، ع & خسروی، ص، (1391). «تغییر ایستار در ارتباطات بین‌فردی بین‌فرهنگی با وساطت رایانه»، فصلنامه‌ تحقیقات فرهنگی، دوره پنجم، شماره 1: 156-133.

عاملی، س & محمدخانی، ن، (1387). «ارتباطات بین فرهنگی و گفتمان حقوقی، آموزشی و رسانه‌ای ایرانی»، فصلنامه‌ تحقیقات فرهنگی، سال اول، شماره 4: 78-41.

عقیلی، و & پوری، الف، (1390). «تأثیر شبکه‌های اجتماعی مجازی بر ارتباطات بین‌فردی کاربران»، فرهنگ ارتباطات، دوره اول، شماره 3: 42-25.

فکور، الف، «روابط بین فردی»، سایت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی-درمانی استان زنجان، برگرفته در تاریخ 22 اسفند 1399 yun.ir/iqcvnc 

کاظمی نجف‌آبادی، ح & عقیلی، و & دلاور، ع، (1397). «نقش شبکه‌های اجتماعی مجازی بر شکل گیری ارتباطات بین‌فرهنگی»، رسانه و فرهنگ، سال هشتم، شماره 1: 199-218